พระราชดำริ “ธนาคารสมอง”
คลังปัญญาของชาติจากผู้ทรงคุณวุฒิหลังเกษียณ

สืบเนื่องจากพระราชดำรัสของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณพระราชทานในที่ประชุมมหาสมาคม ณ ศาลาดุสิดาลัย พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ เนื่องในโอกาสมหามงคลสมัยเฉลิมพระชนมพรรษา ซึ่งมีพระราชดำริเกี่ยวกับเรื่อง “ธนาคารสมอง” โดยทรงเล็งเห็นถึงการนำผู้ที่เกษียณอายุแล้ว แต่ยังมีความรู้ ความสามารถ ความเชี่ยวชาญ และประสบการณ์ มาร่วมช่วยงานด้านต่าง ๆ เพื่อประโยชน์ส่วนรวมของประเทศ

คณะรัฐมนตรีได้สนองพระราชดำริดังกล่าว โดยมีมติเมื่อวันที่ ๑๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ มอบหมายให้ทุกกระทรวงสำรวจทรัพยากรบุคคลที่พ้นจากตำแหน่งด้วยการลาออกหรือเกษียณอายุ แต่ยังมีสุขภาพแข็งแรง มีความรู้ความสามารถด้านการประดิษฐ์ คิดค้น การวิจัย หรือการพัฒนาประเทศ และมีความพร้อมรวมถึงสมัครใจเข้าร่วมเป็นวุฒิอาสาธนาคารสมอง

ทั้งนี้ ได้มอบหมายให้สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ทำหน้าที่เป็นหน่วยทะเบียนกลางของธนาคารสมอง โดยมีภารกิจในการรวบรวมข้อมูล จัดทำบัญชีหรือทำเนียบผู้ทรงคุณวุฒิ จำแนกตามสาขาความเชี่ยวชาญ และประสานเชื่อมโยงกับเครือข่ายต่าง ๆ เพื่อให้วุฒิอาสาธนาคารสมองสามารถเข้ามามีส่วนร่วมช่วยงานที่สอดคล้องกับความต้องการของหน่วยงานและชุมชน ตลอดจนร่วมพัฒนาประเทศ

ธนาคารสมองจึงเป็นศูนย์รวมผู้ทรงคุณวุฒิจากหลากหลายสาขาอาชีพที่เกษียณอายุแล้ว ทั้งจากภาคราชการ รัฐวิสาหกิจ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม ภาคประชาชน รวมถึงผู้ทรงภูมิปัญญาท้องถิ่นที่มีความพร้อมและสมัครใจทำหน้าที่เป็นคลังปัญญาของประเทศ โดยนำความรู้และประสบการณ์มาร่วมขับเคลื่อนการพัฒนาด้านต่าง ๆ เพื่อประโยชน์ส่วนรวม ให้สอดคล้องกับสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงของสังคม