ปวิธเนตโยภาสวาสนวงศวิวัฒ : ทรงเจริญรอยตามสมเด็จพระอุปัชฌาย์ คือ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ (วาสนมหาเถร)

สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อมฺพรมหาเถร) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ทรงเป็นเนติแบบอย่างแก่เหล่าบรรพชิต ด้วยทรงถือข้อวัตรปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด และทรงเข้มงวดกวดขันในพระธรรมวินัยของพระภิกษุสามเณร ตามพระอุบายโดยละเมียดอันเป็นไปด้วยน้ำพระทัยเปี่ยมด้วยพรหมวิหารธรรม

ทั้งยังทรงรักษาพระจรรยามารยาททางกายและวาจาให้เรียบร้อยตามพระวินัยบัญญัติ และแบบอย่างสมบัติผู้ดี ซึ่งทรงปรารภให้เหล่าศิษยานุศิษย์และสาธุชนได้ฟังอยู่บ่อยครั้งว่า ทรงเจริญรอยตามสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ (วาสนมหาเถร) สมเด็จพระอุปัชฌาย์ ผู้ทรงวางแบบไว้แก่คณะสงฆ์

นับแต่ทรงอุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ มหาพัทธสีมาวัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ในวันอาทิตย์ ที่ ๙ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๙๑ นั้น ก็ทรงรับแบบแผนการครองจริยาของสงฆ์ และฝึกฝนทั้ง ‘ปริยัติ’ และ ‘ปฏิบัติ’ จากสมเด็จพระอุปัชฌาย์ซึ่งทรงนับถือเสมือน ‘บิดาในทางธรรม’ ของพระองค์

ในทาง ‘ปริยัติ’ นั้น นอกจากที่สมเด็จพระอุปปัชฌาย์จะทรงส่งเสริมและกวดขันจนทรงสำเร็จเปรียญธรรม ๕ ประโยค เจ้าพระคุณ สมเด็จพระสังฆราช ยังประทานเล่าถึงความเป็น ‘ปราชญ์’ ของสมเด็จพระอุปัชฌาย์ไว้ตอนหนึ่งว่า

“…สังเกตสมเด็จพระอุปัชฌาย์ได้ว่า ทรงเป็นปราชญ์พระองค์หนึ่ง คือ ไม่ทรงหยุดที่จะค้นคว้า ดังที่ทุกคนก็คงประจักษ์ในพระนิพนธ์ของพระองค์อยู่แล้ว เช่น วาทแห่งวาสน์ บันทึกของศุภาสินี เป็นต้น ซึ่งล้วนแล้วแต่ทรงใช้เวลาแต่ละวันในการจดบันทึก ข้าพเจ้าเองได้เห็นสมเด็จพระอุปัชฌาย์ทรงบันทึกด้วยลายพระหัตถ์ของของพระองค์เองไว้ในสมุดเล่มต่าง ๆ เป็นจำนวนมาก…”

เจ้าพระคุณ สมเด็จพระสังฆราช ก็ทรงเจริญรอยความเป็น ‘ปราชญ์‘ ตามสมเด็จพระอุปัชฌาย์ ดังปรากฏพระนิพนธ์บทความ พระธรรมเทศนา พระคติธรรม พระโอวาท พระสัมโมทนียกถา พระสังเวชนียธรรม พระปรารภและพระดำรัส ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ เพื่อทรงแสดงและประทานในวาระต่าง ๆ นับเป็นจำนวนหน้ากระดาษได้กว่าพันหน้า

ในส่วน ‘ปฏิบัติ’ นั้น ทรงติดตามสมเด็จพระอุปัชฌาย์ ไปบำเพ็ญสมณธรรมร่วมกับพระวิปัสสนาจารย์รูปสำคัญผู้เป็นศิษยานุศิษย์ของพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต โดยเฉพาะพระอาจารย์ฝั้น อาจาโร จึงทรงรับวัตรปฏิบัติทางวิปัสสนาธุระและโปรดเจริญพระกรรมฐานมาแต่นั้น

นอกจากวัตรปฏิบัติของสงฆ์ และทรงชี้แนะแนวทางวิปัสสนาธุระแล้ว สมเด็จพระอุปัชฌาย์ยังทรงอบรมพระอาจาระประการต่าง ๆ ซึ่งเป็นเหตุยังความเลื่อมใสของสาธุชนแก่เจ้าพระคุณสมเด็จพระสังฆราช เช่น การขึ้นแสดงธรรมบนธรรมาสน์ และกิริยาอาการในการแสดงธรรม เป็นอาทิ

แม้ในเรื่องเล็กน้อยที่สุด ดังเช่นกิริยาอาการประจำวัน สมเด็จพระอุปัชฌาย์ก็ทรงเอาพระทัยใส่ ดังทรงปรารภว่า

“…สมเด็จพระอุปัชฌาย์มีพระอาจาระทุกพระอิริยาบถงดงามเรียบร้อย สมแก่สมณสารูป ทั้งนั่ง ยืน เดิน เป็นต้น ก่อนเสด็จไปที่ใดก็ตาม ทั้งในและนอกพระอาราม จะทรงครองจีวรเรียบร้อย เมื่อจะประทับนั่ง เดิน ยืน จะทรงปฏิบัติอย่างแช่มช้า ไม่รีบร้อน จึงเป็นที่น่าเลื่อมใส…“

พระจริยาการสดใสเบิกบาน แย้มพระสรวลละไมเป็นนิตย์ และพระอาจาระงดงามสมแก่สมณสารูปของเจ้าพระคุณสมเด็จพระสังฆราชที่เหล่าสาธุชนและผู้ที่มีโอกาสได้เฝ้าได้ประจักษ์ จึงเป็นผลอันเกิดจากแนวทางที่สมเด็จพระอุปัชฌาย์ทรงวางไว้

อนึ่ง เจ้าพระคุณสมเด็จพระสังฆราช ทรงปรารภถึงพระมุทิตาธรรมที่สมเด็จพระอุปัชฌาย์ทรงประทานประการต่าง ๆ อยู่เสมอ ครั้งสำคัญที่ทรง ‘ภูมิใจ’ ครั้งหนึ่ง ได้เคยรับสั่งไว้ว่า

“…เมื่อระลึกถึงครั้งหนึ่งที่ข้าพเจ้าสวดพระปาฏิโมกข์ คราวหนึ่ง สมเด็จพระอุปัชฌาย์ได้ประทานพระรูปพร้อมลายพระหัตถ์ ความว่า “สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ ให้พระปริยัติกวี (อัมพร อมฺพโร) ผู้อุสาหะสวดปาฏิโมกข์ประจำสำนัก ยังสังฆกรรมส่วนนี้ให้สำเร็จด้วยดี. ขอให้ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในพระพุทธศาสนา ตลอดกาลนาน เทอญ. วัดราชบพิธ วันที่ ๒๙ สิงหาคม ๒๕๒” แก่ข้าพเจ้า ซึ่งข้าพเจ้ายังเก็บรักษาพระรูปนั้นไว้เป็นอย่างดีจนปัจจุบันนี้ เพื่อเป็นเครื่องเตือนความจำว่าสมเด็จพระอุปัชฌาย์ทรงเป็นต้นแบบในความถูกต้องอยู่เสมอ…”

เหตุนี้ เจ้าพระคุณ สมเด็จพระสังฆราช จึงทรงตั้งมั่นสนองพระอาจาริยคุณของสมเด็จพระอุปัธยาจารย์ ทรงรับสนอง สืบสาน งานสาธารณสงเคราะห์ที่สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ (วาสนมหาเถร) ทรงริเริ่ม เช่น โรงพยาบาลมูลนิธิสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ ศูนย์พัฒนาการจัดสวัสดิการสังคมผู้สูงอายุวาสนะเวศม์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และมูลนิธิสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ ในพระสังฆราชูปถัมภ์

ทั้งทรงต่อยอดงานสาธารณกุศลของมูลนิธิสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ ดังเช่นที่โปรดให้ไวยาวัจกร วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม จัดกัปปิยภัณฑ์ส่วนพระองค์ ประทานเป็นทุนประเดิม ก่อตั้งทุนการศึกษาสมเด็จพระสังฆราชเจ้า (วาสนมหาเถร) ในมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย เพื่อประทานแก่ภิกษุสามเณร ที่ศึกษาเล่าเรียนระดับอุดมศึกษาในมหาวิทยาลัย และทุนการศึกษาสมเด็จพระสังฆราช (อมฺพรมหาเถร) เพื่อประทานแก่ภิกษุสามเณร ซึ่งสำเร็จการศึกษาในระดับปริญญาบัณฑิตจากมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย ผู้มีศักยภาพสูง ให้ไปศึกษาต่อยังต่างประเทศในด้านพระพุทธศาสนา ตลอดจนศาสตร์อันเป็นปัจจัยเกื้อกูลแก่การพระศาสนาเพื่อพัฒนาศาสนาทายาทและศาสนบุคคลของคณะสงฆ์ไทย

ในที่สุด พระกตเวทิตาธรรมต่อ ‘สมเด็จพระอุปัชฌาย์’ ที่สำคัญยิ่งประการหนึ่ง ซึ่งเจ้าพระคุณ สมเด็จพระสังฆราช ทรงบำเพ็ญเป็นแบบอย่างแก่พุทธศาสนิกชนนั้น คือ นับแต่สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ (วาสนมหาเถร) สิ้นพระชนม์เมื่อวันเสาร์ ที่ ๒๗ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๓๑ พระองค์โปรดให้จัดการบำเพ็ญพระกุศลถวาย ณ วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ทุกวันเสาร์สิ้นเดือน เป็นประจำมิได้ขาดจวบจนปัจจุบัน

ร่วมน้อมถวายสักการะและเรียนรู้รอยทางธรรมในซีรีส์พิเศษชุด "๙๙ พรรษา สมเด็จพระสังฆราช" พบกัน ทุกวันศุกร์ ณ เพจ ๙๙ พรรษา สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก