“วัฒนธรรม คือความอยู่รอด”
แนวคิดการชุบชีวิตโขน ของสมเด็จพระพันปีหลวง

หากการอนุรักษ์หมายถึงการเก็บรักษาสิ่งล้ำค่าไว้เฉพาะในพิพิธภัณฑ์ ศิลปะเหล่านี้ก็อาจค่อย ๆ จางหายไปตามกาลเวลา

ในอดีต ศิลปะการแสดงชั้นสูงอย่าง “โขน” เคยเผชิญกับวิกฤตความนิยมที่ลดลง และความเสี่ยงที่จะเหลือเพียงความทรงจำ ทว่า สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงมีสายพระเนตรกว้างไกลและลึกซึ้ง พระองค์ทรงขับเคลื่อนการทรงงานภายใต้แนวคิด “Culture as Survival” (วัฒนธรรมคือความอยู่รอด)

พระองค์ทรงตระหนักดีว่า มรดกทางวัฒนธรรมจะดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน ก็ต่อเมื่อสิ่งเหล่านั้นมิได้ถูกแยกออกจากวิถีชีวิตประจำวัน หากแต่ต้องสามารถหล่อเลี้ยงปากท้องและสร้างรายได้ให้แก่ครอบครัวของผู้สืบทอด

ด้วยพระวิสัยทัศน์นี้ การชุบชีวิต “โขน” จึงมิใช่เพียงการนำการแสดงกลับมาสู่เวที หากแต่เป็นการบูรณาการศิลปะทั้งระบบ พระองค์ทรงสนับสนุนตั้งแต่ช่างทอผ้ายกทอง ช่างปักสะดึง ไปจนถึงช่างทำหัวโขน ทรงทำให้งานประณีตศิลป์เหล่านี้กลายเป็นอาชีพที่สร้างความมั่นคง การอนุรักษ์ในแบบของพระองค์จึงมิได้ยึดติดอยู่กับการถวิลหาอดีตเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นการปรับให้สามารถตอบสนองต่อความต้องการในยุคปัจจุบัน

“โขน” จึงกลับมาเฟื่องฟูได้ มิใช่เพียงเพราะถูกเก็บรักษาไว้เป็นของสูง หากแต่เพราะได้กลับมาเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตผู้คน ในรูปแบบของอาชีพและความภาคภูมิใจ ศิลปวัฒนธรรมไทยจึงยังคงดำรงอยู่อย่างสง่างามและยั่งยืน

ที่มา: https://www.thailandnow.in.th/arts-culture/culture-compass-the-legacy-of-queen-sirikit-the-queen-mother/⁠